Protez Uzuv Nasıl Çalışır?

protez uzuv kapak

Protez uzuv, uzuv kaybı olanlara, engellilere işlev ve amaç açısından çok çeşitli seçenekler sunar. Protez veya yapay uzuvlar, insanların bir uzvun kaybı veya yokluğundan dolayı ortaya çıkan fonksiyon kaybını geri kazanmasını sağlar. Protez uzuvlar ampütasyon seviyesine göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırma şu şekildedir: diz üstü, diz altı, dirsek üstü ve dirsek altı. Protez kullanımı ve seçimi açısından tercih yaparken genellikle işlevsellik, estetik veya sağlıkla ilgili kaygılara göre karar verilmektedir.

Özellikle bacaklarını kaybedenler için protez, ampütasyon düzeyine bağlı olarak hareket kabiliyeti sağlayabilir ve kas körelmesi, gövde dengesizliği, omurga eğriliği gibi problemlerin önlenmesi için gerekli olabilir. Kolunu kaybeden bazı insanlar için ise estetik kaygılar karar vermede etkili bir faktör olabilir çünkü ellerin görünürlüğü ve sosyal kullanımı nedeniyle estetik kaygılar ortaya çıkmaktadır. Protez kullanma isteğinden bağımsız olarak, protezler birçok engellinin yaşamının önemli bir parçasıdır. Teknolojideki gelişmeler, uzuv kaybı yaşayan insanların farklı ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla çeşitli protez seçenekleri sunulmasına imkan sağlamıştır.

Protez Kollar ve Bacaklar

protez kol

Protez uzuvlar ampütasyon geçirmiş insanların ihtiyaçlarına ve isteklerine göre farklı şekilde çalışabilir. Uzuv kaybı yaşayanlar, sadece doğal bir görüntüyü sağlayacak şekilde emniyet kemerleri veya kayışlarla vücuda tutturulan emme sistemli soketler kullanılarak giyilen veya hatta cerrahi olarak vücuda monte edilmiş protez uzuvları tercih edebilirler. Tabi bu uzuvların hareket kabiliyeti yoktur.

Çoğunlukla üst düzey uzuv kaybı olanlar ise doğal bir görünüme sahip olmaktan çok az işlevi olan pasif bir protez kullanmayı tercih edebilirler. Bu tip protezler genellikle çok hafiftir yani giymek ve kullanmak için daha az çaba gerektirirler. Bazı durumlarda pasif protezler, kişinin nesneleri taşımasına veya dengelemesine olanak sağlamak için değişen pozisyonlara hareket edebilen eklemlere sahiptir.

Vücuda Dayalı Protez

Kol kaybı olanlar için bir başka seçenek de vücuda dayalı protez çeşididir. Vücuda dayalı protez ampütasyon seviyesine bağlı olarak omuzlar, göğüs veya kolun kalan kısmı tarafından kontrol edilen, kablolara sahip bir teçhizat içerir. Kablolar ve teçhizat, protez kolun tasarımına bağlı olarak bir kanca veya elin açılmasına, kapanmasına ve bazen dönmesine olanak sağlar. Bu protezler farklı işler yapabilmelerini sağlayan dayanıklı protezlere sahip olmak isteyenlerin tercihidir.

protez uzuv

Teknolojik gelişmeler neticesinde miyoelektrik protezler de üretildi. Miyoelektrik kollar ve eller, mevcut kaslardan gelen elektriksel iletileri tespit etmek için sensörler kullanırlar. Kuvvet, hız ve hareket yönü kaslardan gelen sinyallerin yoğunluğu ile anlaşılır. Kolları olmayan, kas veya sinir hasarı olan insanlar için de sırt veya göğüs kaslarından gelen sinyaller kullanılabilir. Miyoelektrik protezler pille çalıştıkları için şarj edilerek kullanılırlar. Bu protezler çeşitli uç bağlantı cihazlarıyla kullanılabilir. Bazı insanlar ten rengiyle eşleşebilen ve doğal ellere benzeyen uçları tercih ederken diğerleri daha basit bir kavrama işlevine sahip uç bağlantı cihazlarını seçebilirler ya da herhangi bir dış kaplama olmaksınız el protezlerimi tercih edebilirler. Ayrıca, daha yüksek ampütasyon seviyeleri veya değişen işlevsellik dereceleri için kullanılabilen hibrit olarak vücut gücüyle çalışan miyoelektrik protezler de vardır.

Ek olarak, amaçlanan kullanıma bağlı olarak çeşitli bağlantılara sahip, istenilen işleve özgü protez kollar da vardır. Bunlar genellikle iş aktivitelerinde, spor ve hobilerde kullanılır.

Alt düzey ampütasyon geçirenler için protez, koltuk değnekleri veya tekerlekli sandalye olmaksızın hareket kabiliyeti sağlayabilir. Protez bacak, kişinin kesilen uzvunun kalan kısmının şekline bağlı olarak takılır. Bağlantı noktası olarak işlev gören bir soket oluşturmak için uzvun kalan kısmının bir kalıbı yapılır. Soketin oturtulması çok önemlidir, çünkü işlevsellik için protezin iyice tutturulması gereklidir. Aksi takdirde, sürtünme, şişme, cilt hasarı ve rahatsızlık, protezin düzgün kullanılmasını engelleyebilir.

Protez Ayaklar

Protez ayaklar, kişinin yürümek istediği arazinin türüne ve katılmak istediği faaliyetlere göre hidrolik olabilir. Ya da daha karmaşık ve mikroişlemcilere sahip bir protez olabilir. Ayrıca bazı sporcuların koşmak için kullandığı protez ayaklar gibi aktivite tabanlı protezler de vardır.

protez uzuv tarihsel gelişim

Dizden yukarısını kaybedenler ise diz seçimi açısından çeşitli seçenekler arasından seçim yapabilir. Protez dizler tek veya çok eksenli sistemlere, ağırlıkla kontrol edilen ya da kas kontrollü dengelemeye sahip olabilir. Son olarak, daha az çaba gerektiren daha kontrollü, doğal bir yürüyüşe imkanı sağlayan bir mikroişlemci barındıran protez dizler de vardır. Tüm uzuv kaybı olanlar yürürken daha fazla enerji harcarlar. Oksijen tüketimi açısından, dizden aşağısı ampütasyona uğramış olanlar % 20’ye kadar, dizden yukarısı ampütasyona uğramış olanlar % 70’e kadar ve ikili uzuv ampütasyonu için ise % 300’e kadar oksijen tüketimi artabilir. Bu nedenlerden ötürü, protez seçimi (hatta protez kullanma ya da kullanmama tercihi), yürüyüş eğitimi, çok sayıda soket tertibatı, fiziksel ve mesleki terapi gerektiren dikkatli verilmesi gereken bir karardır.

Protezler Hangi Hammaddeler Kullanılarak Yapılır?

Ampütasyondaki yoğun emek gerektiren sürecinin yanı sıra, protezcilerin de müşterilerinin değişen ihtiyaçlarına yönelik protez uzuvlar geliştirme konusunda önemli bir görevi vardır. Protezler hafif, dayanıklı ve vücuda kolayca tutturulabilir olmalıdır.

Protez yapımında genellikle polietilen, polipropilen, akrilik ve poliüretan gibi çeşitli plastikler ham madde olarak kullanılır. Alüminyum ve titanyum gibi hafif metaller de kullanılır. Hatta, bazı protezler karbon fiberden yapılır. Elektronik protezler de ise şarj edilmesi gereken piller bulunur ve bazı protezler Bluetooth özelliği ile cep telefonlarıyla senkronize edilebilir.

Bacak kaybı olan birçok engelli protez soketi ile bacağı arasına silikon bir kaplama koyar. Soketler rahatlık ve uyum açısından belirli bir süre giyilerek test edilmelidir. Bu nedenle genellikle ayar aşamasındayken yeniden ısıtılabilen ve yeniden şekillendirilebilen termoplastiklerden yapılan soketler kullanılır. Test soketi istenen standarda ulaştığı zaman ise genellikle son soketi oluşturmak için plastik kullanılır. Protez bir bacakta kullanılacak olan sütun ise genellikle hafif metallerden veya karbon fiberden yapılır.

Protez uzuvlar genellikle emme sistemleri kullanılarak veya ampütasyon seviyesine ve protez tipine bağlı olarak emniyet kemeri ile tutturulur. Birçok protez kol ve bacak için, soketin tutturulması, uyumunun sağlanması ve cildin korunmasına yardımcı olan bir çorap veya kol ile desteklenebilir. Vücut gücüyle çalışan protez kol tasarımında, kablolara bağlı olarak yayları kullanıp kolu hareket ettiren ve paslanmaz çelikten yapılmış kancaları kontrol eden bir deri olabilir.

Protez Kolların Geleceği

Gelecekte protez yapmak isteyenler için malzemelerin karmaşıklığı ve çeşitliliği ile bu işi harcanması gereken emeğin fazla olması bu işi pahalı hale getirebilir. Ortalama gelir düzeyine sahip olan insanların protez bir uzuv satın almasının neredeyse imkansız olduğu gilişmekte olan ülkelerde yaklaşık 30 milyon engelli yaşıyor. Bir protezi kullanmayı öğrenmek de önemli miktarda zaman ve eğitim gerektirdiği için bu durum protez uzuvlara erişmeyi engelleyebilir. Protezi kullanmaya başlamadan önceki test süresi kaçınılmaz olmakla birlikte, dünyanın dört bir yanındaki şirketler ve kuruluşlar maliyet engellerini ortadan kaldırmak için 3D baskı ile protez üretmeye çalışıyorlar.

Protez uzuvlar ile ilgili aşağıdaki animasyonu da izleyebilirsiniz:

Kaynak:

https://interestingengineering.com/the-basics-of-prosthetic-limbs-and-how-they-work

Yazar: Tekno Kampüs

Tekno Kampüs sitesine içerik sağlayan ekibimizin hazırladığı yazılar paylaşılmaktadır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir